Biznes mübahisələrinin böyük əksəriyyəti müqavilədən yaranır: mal vaxtında çatdırılmır, ödəniş gecikir, xidmət razılaşdırılmış keyfiyyətdə göstərilmir. Problemin ən ağır tərəfi çox vaxt pozuntunun özü deyil, ona yanlış reaksiya verilməsidir. Tərəf müqaviləni səhv əsasla ləğv edir, imtina bildirişini düzgün göndərmir və ya zərərini sübut edə bilmir. Bu yazıda Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinə və Konstitusiya Məhkəməsinin qərarına əsaslanaraq müqavilə pozuntularının hüquqi nəticələrini və müdafiə yollarını izah edirik.
Müqavilə azadlığı və onun hüdudları
Mülki Məcəllənin 389.1-ci maddəsinə görə müqavilə tərəflərin iradə ifadələri nəticəsində yaranan razılaşmadır. Müqavilə azadlığı prinsipi Məcəllənin 390-cı maddəsində təsbit edilib. Konstitusiyanın 13, 29 və 59-cu maddələri isə mülkiyyət toxunulmazlığını və sahibkarlıq azadlığını qoruyur. Bu o deməkdir ki, tərəflər şərtləri özləri müəyyən edə bilər. Lakin bu azadlıq müqavilənin dəqiq yazılması məsuliyyətini də onların üzərinə qoyur. Qeyri-müəyyən şərtlər, aydın olmayan ödəniş qrafiki və cavabdehliyin müəyyən edilməməsi sonradan mübahisənin əsas mənbəyinə çevrilir.
Biznesin ən çox rastlaşdığı müqavilə problemləri
Təcrübədə ən çox aşağıdakı hallarla qarşılaşılır:
- Öhdəliyin icrasının gecikdirilməsi (ödənişin və ya təhvilin vaxtında edilməməsi). - Müqavilənin şərtlərinin birtərəfli dəyişdirilməsi və ya ləğv edilməsi cəhdləri. - Müqavilənin ləğvi ilə müqavilədən imtina anlayışlarının qarışdırılması. - Zərərin məbləğinin və səbəbli əlaqənin sübut edilməməsi. - Müqavilənin qüvvədə olma müddəti bitdikdən sonra yaranmış borcların aqibəti barədə yanlış təsəvvür.
Müqavilənin dəyişdirilməsi və ləğvi: üç fərqli yol
Mülki Məcəllənin 421.1-ci maddəsi tərəflərə qarşılıqlı razılaşma ilə müqaviləni dəyişdirmək və ya ona xitam vermək imkanı verir. 423.1-ci maddəyə əsasən, belə razılaşma qanundan, müqavilədən və ya işgüzar adətlərdən başqa qayda irəli gəlmirsə, müqavilə ilə eyni formada bağlanır. Başqa sözlə, yazılı müqaviləni şifahi razılaşma ilə ləğv etmək riskli yoldur.
Razılaşma olmadıqda 421.2-ci maddə tətbiq olunur. Bu maddəyə görə müqavilə digər tərəf onu əhəmiyyətli dərəcədə pozduqda və ya qanunda, müqavilədə nəzərdə tutulan digər hallarda dəyişdirilə və ya ləğv edilə bilər. Pozuntu o zaman əhəmiyyətli sayılır ki, nəticədə zərər çəkən tərəf müqavilə bağlanarkən ümid etməyə haqqı çatan şeylərdən xeyli dərəcədə məhrum olsun. Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun 29 mart 2023-cü il tarixli qərarına görə, bu əsaslar üzrə ləğv 421.3-cü maddəyə uyğun olaraq birtərəfli iradə ifadəsi ilə, məhkəmədən kənar qaydada baş verir. Qarşı tərəfə bildirilməklə müqavilə ləğv edilmiş sayılır. Buna görə bildirişin yazılı göndərilməsi və çatdırılmasının sübut olunması çox vacibdir.
Şəraitin əhəmiyyətli dəyişməsi: yalnız məhkəmə qaydası
Üçüncü yol Məcəllənin 422-ci maddəsi ilə bağlıdır. Şəraitin sonradan əhəmiyyətli dərəcədə dəyişməsi halında tərəf müqavilənin dəyişdirilməsini və ya ləğvini tələb edə bilər. Bunun üçün 423.2-ci maddəyə əsasən əvvəlcə digər tərəfə təklif göndərilməlidir. Təklifdən imtina alındıqda və ya göstərilən müddətdə, müddət göstərilməyibsə otuz gün ərzində cavab verilmədikdə, məhkəməyə müraciət olunur. 424.3-cü maddəyə uyğun olaraq bu halda öhdəliklər məhkəmə qərarının qanuni qüvvəyə mindiyi andan dəyişdirilmiş və ya xitam edilmiş sayılır. Konstitusiya Məhkəməsi vurğulayır ki, belə hallarda müqavilənin necə dəyişdirilməsini və ya ləğvini tərəfin subyektiv mülahizəsi deyil, yalnız məhkəmə müəyyən edir.
Müqavilədən imtina: 447-ci maddənin tələbləri
İkitərəfli müqavilədə bir tərəf öhdəliyini icra etmirsə, digər tərəf Mülki Məcəllənin 447.1-ci maddəsinə əsasən icra üçün təyin etdiyi əlavə müddət nəticəsiz qurtardıqdan sonra müqavilədən imtina edə bilər. Pozuntunun xarakterinə görə əlavə müddət tətbiq edilmirsə, xəbərdarlıq əlavə müddət təyin edilməsinə bərabər tutulur. Öhdəliyin yalnız bir hissəsi icra edilməyibsə, imtina üçün kreditorun qalan hissənin icrasına marağı itirməsi tələb olunur.
447.2-ci maddəyə görə bəzi hallarda əlavə müddət və ya xəbərdarlıq tələb olunmur. Bu hallar aşağıdakılardır: icranın heç bir nəticə verməyəcəyi aydın olduqda, müqaviləyə görə kreditor münasibətləri öhdəliyin vaxtında icrası ilə bağladıqda və ya xüsusi əsaslara görə müqavilənin dərhal ləğvinə haqq qazandırıldıqda. İmtinanı istisna edən hallar isə 447.3-cü maddədə göstərilib. Praktik nəticə sadədir: imtinadan əvvəl əlavə müddət verən yazılı xəbərdarlıq göndərmək və onun çatdırılmasını sənədləşdirmək lazımdır.
Mülki Məcəllənin Konstitusiya Məhkəməsi qərarında göstərilən məntiqinə görə müqavilədən imtina ilə müqavilənin ləğvi eyni deyil. Müqavilədən imtina öhdəliyin pozulması ilə bağlıdır və 447-ci maddəyə əsasən həyata keçirilir. Qərarda ləğvin gələcəyə yönəlməsi, imtinanın isə sinallagmatik öhdəliklərdə geriyə təsir göstərə bilməsi fərqi qeyd edilir. Davamlı icra tələb edən münasibətlərdə (məsələn, kredit müqaviləsi) isə imtina ləğvetmədə olduğu kimi yalnız imtinadan sonrakı dövr üçün öhdəlikləri aradan qaldırır.
Zərərin ödənilməsi və gecikmə faizi
Müqavilənin ləğvi və ya ondan imtina pozuntuya görə məsuliyyəti aradan qaldırmır. Mülki Məcəllənin 443.1 və 443.2-ci maddələrinə əsasən öhdəliyi icra etməyən borclu kreditora dəymiş zərəri ödəməlidir, zərər isə 21-ci maddədəki qaydalara uyğun müəyyən edilir (real zərər və əldən çıxmış fayda). Zərərin ödənilməsi üçün zərərin mövcudluğu, onun öhdəliyin pozulması nəticəsində yaranması, səbəbli əlaqə və borclunun təqsiri sübut olunmalıdır.
Borclu icranı gecikdirdikdə kreditor 443.5-ci maddəyə əsasən ona icra üçün zəruri vaxt təyin edə bilər. Bu müddətdə də icra olunmazsa, icra əvəzinə zərərin əvəzini tələb etmək mümkündür. Pul öhdəliklərində isə 445.7-ci maddə tətbiq olunur: kreditor digər əsaslardan çıxış edərək daha böyük məbləğ tələb edə bilmirsə, gecikdirilmiş vaxt üçün illik beş faiz tələb etmək hüququna malikdir.
Müqavilənin müddəti bitəndən sonra borc qalırmı?
Bu sual çox vaxt səhv cavablandırılır. Mülki Məcəllənin 399.3-cü maddəsinə görə müqavilədə nəzərdə tutula bilər ki, onun qüvvədə olma müddətinin bitməsi öhdəliklərə xitam verir. Belə şərt yoxdursa, müqavilə öhdəliyin icrasının qurtarması anınadək qüvvədə sayılır. 399.4-cü maddəyə görə müddətin bitməsi tərəfləri bu müddət bitənədək yol verilmiş pozuntuya görə məsuliyyətdən azad etmir. Konstitusiya Məhkəməsi də müqavilənin ləğvindən əvvəl yaranmış gecikdirilmiş ödənişlər üzrə tələbin ləğvdən sonra da qüvvədə qaldığını bildirib.
Biznes üçün praktik tövsiyələr
- Müqavilədə ləğv və imtina hallarını, bildiriş qaydasını və cavab müddətlərini dəqiq yazın. - Ödəniş və təhvil müddətlərini aydın müəyyən edin, gecikmə üçün məsuliyyət şərtlərini əlavə edin. - Bütün bildirişləri yazılı göndərin və çatdırılma sübutunu saxlayın. - Müqavilədən imtina etməzdən əvvəl 447-ci maddənin tələb etdiyi əlavə müddəti və ya xəbərdarlığı unutmayın. - Zərəri sübut etmək üçün hesab-fakturaları, yazışmaları və təhvil-təslim aktlarını saxlayın. - Müqavilə dəyişikliklərini ilkin müqavilə ilə eyni formada rəsmiləşdirin.
Nəticə
Müqavilənin pozulması biznes üçün qaçılmaz risklərdən biridir, lakin hüquqi nəticələr əsasən tərəflərin düzgün addım atıb-atmamasından asılıdır. Səhv əsasla ləğv, yanlış formada göndərilmiş bildiriş və ya sübutsuz zərər tələbi haqlı tərəfi belə itirən vəziyyətə sala bilər. Qanunvericilik və məhkəmə təcrübəsi barədə ətraflı məlumat üçün Konstitusiya Məhkəməsinin 29 mart 2023-cü il tarixli qərarına baxa bilərsiniz.
Müqavilə layihələrinin hazırlanması, mübahisənin həlli və ya ləğv bildirişinin hazırlanması üçün əlaqə səhifəsi vasitəsilə bizə müraciət edin.